Thế giới hiện đại, công nghệ đã giúp thông tin đa chiều được phổ biến dễ dàng, do đó Chánh pháp dễ bị bóp méo, tam sao thất bổn, khi tiếp cận đến chúng ta không còn vẹn nguyên chân lý của đạo Phật. Do đó chúng ta cần nhận diện Chánh pháp, để giúp ta tránh lạc vào tà đạo, tà kiến ... nhận diện Chánh pháp cũng chính là hiểu rõ tinh hoa và cốt lõi của Phật pháp, từ đó nhìn thấy được sự phát triển của Phật pháp nhiệm mầu.

Nhận diện Chánh pháp

Chánh pháp bắt nguồn từ Phật pháp Nguyên thuỷ theo lời dạy của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni với nội dung cốt lõi như sau:

Có Tứ diệu đế (Bốn sự thật cao quý)

  1. Khổ đế (Sự thật về Khổ): cuộc sống tồn tại sự khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ ... nên có sinh là sẽ có khổ. Phải gần gũi, thân cận với người không thương yêu là khổ. Phải xa lìa người thương yêu là khổ. Mong muốn mình hoặc người mình yêu thương đừng có già, đừng có bệnh, đừng có chết … mà không thể nào được như ý là khổ.
  2. Tập đế (Sự thật về Nguồn gốc của Khổ): nguồn gốc sâu xa sinh ra khổ trong sinh tử luân hồi là do vô minh (sự nhận thức sai lầm bản ngã và thế giới) và ái dục (sự ham muốn, thèm khát) mà không được, hoặc có được nhưng rồi lại mất đi và thọ khổ.
  3. Diệt đế (Sự thật về sự Diệt Khổ): là trạng thái không có đau khổ, là một sự an vui giải thoát chân thật, là một hạnh phúc tuyệt vời khi chấm dứt dục vọng và chấm dứt vô minh.
  4. Đạo đế (Sự thật về Con đường đưa đến tận diệt Khổ đau): là con đường diệt khổ có 8 yếu tố chân chánh gọi là Bát Chánh Đạo hay còn gọi là con đường Trung Đạo là đường lối tu tập duy nhất để giác ngộ giải thoát.

Ta thấy rõ Tứ diệu đế có hai cặp phạm trù: Có Khổ và có con đường dẫn đến sự đau khổ, có Diệt khổ và còn đường đưa đến sự Diệt khổ.

Bát chánh đạo (Con đường Trung đạo có 8 yếu tố chân chánh)

  1. Chánh kiến: là sự hiểu biết chân chính, là cái nhìn rõ rệt về bốn sự thật: khổ, tập, diệt, đạo. Thấy rõ có nhân quả luân hồi, từ đó sống và hành động để có quả tốt.
  2. Chánh tư duy: là không tư duy, suy nghĩ để tư tưởng đi ngược lại với luật nhân quả luân hồi, tư duy hiểu rõ bản chất vạn vật có sinh thì sẽ có diệt từ đó hướng đến từ bỏ chấp trước, ly tham, an tịnh, thắng trí và giác ngộ.
  3. Chánh ngữ: lời nói chân chính, lời nói sự thật, lời nói và thái độ mang tính xây dựng, mang lại điều tốt đẹp cho người khác.
  4. Chánh nghiệp: hành vi chân chính, không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không lừa đảo, nghiện ngập làm điều có hại chính bản thân mình, thiên nhiên và xã hội.
  5. Chánh mạng: nghề nghiệp chân chính để nuôi sống thân mạng, không làm nghề đồ tể vì giết động vật hàng loạt, không sản xuất, buôn bán chất độc, chất gây nghiện gây hại đến thiên nhiên và xã hội.
  6. Chánh tinh tấn: nỗ lực kiên trì chân chính, tiếp tục làm những việc thiện đang làm, hiện thực hóa những việc thiện có ý định làm, từ bỏ những việc bất thiện đang làm, loại bỏ ý định về những việc bất thiện sẽ làm.
  7. Chánh niệm: luôn sống và hành động trong sự tập trung vào giây phút hiện tại, biết rõ những gì đang có mặt, đang xảy ra để giữ cho suy nghĩ, hành động, việc làm mình luôn có tâm và ít sai sót.
  8. Chánh định: khả năng hoà mình vào các chân lý, sống trong các chân lý, định lý của đạo Phật như: vô thường, vô ngã, tính không, nhân quả luân hồi, duyên khơi, niết bàn ... Cửu thứ đệ định trong Thiền định cũng là Chánh định.

Các Pháp ấn quan trọng đặc trưng

  • Vô ngã: không tồn tại một cái tôi bất biến. Ví dụ: Tôi trước và sau khi bị tai nạn mất ký ức là 2 người hoàn toàn khác nhau.
  • Vô thường: không trường tồn, không chắc chắn, luôn thay đổi. Ví dụ: Vũ trụ 5 tỷ năm trước chưa có Trái Đất và sự sống tồn tại trên Trái Đất cách đây 3,5 tỷ năm, con người xuất hiện chỉ khoảng hơn 200 ngàn năm trong khi nhiều loài sinh vật đã diệt chủng ... tương lai không biết tồn tại đến khi nào? nên không có gì là mãi mãi.
  • Niết bàn: trạng thái hoàn toàn thanh thản, sáng suốt, đoạn trừ ái dục, xoá bỏ vô minh, chấm dứt mọi khổ đau, phiền não.
  • Luân hồi: có tái sinh luân hồi nhưng vì vô ngã nên không có tồn tại linh hồn bất tử. Vạn vật trong vũ trụ do duyên sinh hội tụ tạo thành, hết duyên phân rã thành các kết cấu cơ bản khác nhau và chờ duyên sinh mới lại hội tụ tạo thành đây là thâm ý sâu xa trong tái sinh và luân hồi của đạo Phật.

Tinh hoa và cốt lõi Phật pháp

Như vậy ta thấy rõ tinh hoa và cốt lõi của Phật pháp nằm ở Tứ diệu đế, Bát chánh đạo và các Pháp ấn đặc trưng. Đại thừa và các pháp môn phát triển sau Phật giáo Nguyên thuỷ đều không đi ngược lại những điều trên.

Phát triển là điều tất yếu, khi xã hội phát triển, Phật pháp cũng sẽ pháp triển tuy nhiên Chánh pháp không bao giờ tồn tại những điều mẫu thuẩn với tinh hoa cốt lõi của Phật pháp Nguyên thuỷ.

Các câu nói bất hủ : “Phật Pháp thị thế gian pháp” (Phật Pháp tức thế gian pháp), “Phật Pháp thị bất định pháp” (Phật Pháp là bất định pháp), “Phật Pháp tại thế gian bất ly thế gian giác” (Phật Pháp ở trong thế gian và không ly khai với những điều giác ngộ của thế gian), “Nhất thiết thế gian pháp tức thị Phật Pháp” (tất cả các thế gian pháp đều là Phật Pháp) đều để phát huy và diễn tả ý niệm trên.

Cư sĩ Đường Minh phân tích và tổng hợp.